Jˇn Helgason - ┌r ljˇ­inu ┴fangar
Séð hef ég skrautleg suðræn blóm
sólvermd í hlýjum garði;
áburð og ljós og aðra virkt
enginn til þeirra sparði;
mér var þó löngum meir í hug
melgrasskúfurinn harði,
runninn upp þar sem Kaldakvísl
kemur úr Vonarskarði.
HippophaaŰ rhamnoides
ĂttkvÝsl   HippophaaŰ
     
Nafn   rhamnoides
     
H÷fundur   L.
     
Ssp./var  
     
H÷fundur undirteg.   RÚttara: HippophaŰ rhamnoides
     
Yrki form  
     
H÷f.  
     
═slenskt nafn   Haf■yrnir
     
Ătt   Silfurbla­sŠtt (Elaeagnaceae).
     
Samheiti   Elaeagnus rhamnoides (L.) A. Nelson er rÚtta nafni­ samkv. RHS.
     
LÝfsform   Lauffellandi runni.
     
Kj÷rlendi   Sˇl, salt■olinn. ŮrÝfst ekki Ý skugga.
     
Blˇmlitur   GrŠnleitur.
     
BlˇmgunartÝmi   Blˇm Ý aprÝl, frŠ full■roska Ý september til oktˇber.
     
HŠ­   2-5 m hßr og 2,5 m brei­ur.
     
Vaxtarhra­i   Vex me­alhratt.
     
 
Haf■yrnir
Vaxtarlag   Ůyrnˇttur runni, 1-9 m hßr, ungar greinar me­ hreistur Ý fyrstu, ver­a seinna mattgrŠnar og me­ topp- og hli­ar■yrna.
     
Lřsing   Lauf 1-6 Î 0,4-1 sm, mjˇlensulaga, silfur- til bronslit, ÷ll hreistrug. Karlblˇm grŠn, 4 mm Ý ■vermßl, kvenblˇmin st÷k e­a Ý stuttum kl÷sum, 1,5 mm Ý ■vermßl, koma um lei­ og fyrstu laufin. Aldin 6-8 mm, appelsÝnugul, hßlfhn÷ttˇtt e­a egglaga, ■ekja lauflausar smßgreinar a­ vetrinum, hvert aldin er me­ eitt, br˙nt frŠ. SÚrbřlisblˇm, (hvert blˇm er anna­ hvort kvenkyns e­a karlkyns, en a­eins anna­ kyni­ er a­ finna ß hverjum runna svo a­ ■a­ ver­ur a­ rŠkta bŠ­i karlkyns og kvenkyns pl÷ntur ef frŠ ß a­ ver­a til). VindfrŠvun. Plantan frjˇvgar sig ekki sjßlf. Plantan getur bundi­ nÝtur.
     
Heimkynni   Evrˇpa a­ Bretlandseyjum me­t÷ldum, frß Noregi su­ur og austur til Spßnar og AsÝu til Japans og Himalaja.
     
Jar­vegur   LÚttur, sendinn, leirkenndur jar­vegur, getur ■rifist Ý m÷grum jar­vegi. Sřrustig skiptir ekki mßli.
     
Sj˙kdˇmar   Pl÷ntur af ■essari ŠttkvÝsl hafa mˇtst÷­u gegn hunangssvepp.
     
Harka   Z3
     
Heimildir   = 1, http://www.pfaf.org
     
Fj÷lgun   Vetrar- og sumargrŠ­lingar, haustsßning, sveiggrŠ­sla a­ hausti. FrŠi er sß­ a­ vorinu ß sˇlbjartan sta­ Ý sˇlreit. FrŠin spÝra oftast fljˇtt og vel, en 3 mßna­ forkŠling getur bŠtt spÝrunina enn frekar. LÝka er hŠgt a­ sß frŠinu strax og ■a­ hefur ■roskast a­ haustinu. Dreifplanti­ smßpl÷ntunum hverri Ý sinn pott strax og ■Šr eru or­nar nˇgu stˇrar til a­ handfjatla ■Šr og hafi­ ■Šr ßfram Ý grˇ­urh˙si fyrsta veturinn. Grˇ­ursetji­ pl÷nturnar sÝ­la vors ß framtÝ­arsta­inn. Karlkyns smßpl÷ntur eru me­ mj÷g ßberandi axlabrum a­ vorinu en kvenkyns smßpl÷ntur eru éhreinarĹ og slÚttar ß ■essum tÝma. SumargrŠ­lingar teknir Ý j˙lÝ eru settir Ý sˇlreit, rŠtast treglega. Ůetta er au­veldasta a­fer­in til a­ fj÷lga runnanum kynlaust. GrŠ­lingar sem eru teknir a­ haustinu, rŠtast treglega. Ůa­ Štti a­ taka grŠ­lingana Ý lok haustsins e­a mj÷g snemma vors ß­ur en brumin springa ˙t. Geymi­ grŠ­lingana Ý sandi og mˇmold fram Ý aprÝl, snÝ­i­ 7-9 sm langa stilka og planti­ ■eim undir plast me­ undirhita. Ůeir Šttu a­ rŠtast ß styttri tÝma en 2 mßnu­um og hŠgt er a­ planta ■eim ß framtÝ­ar sta­inn nŠsta haust (erlendis). Rˇtarskotum er hŠgt a­ skipta a­ vetrinum. Ůeim er hŠgt a­ planta beint ß framtÝ­arsta­inn og oftast skjˇta ■eir fljˇtt og vel rˇtum. SveiggrŠ­sla fer fram a­ haustinu.
     
Notkun/nytjar   ═ ■yrpingar, Ý steinhŠ­ir, sem stakstŠ­ur runni, til uppgrŠ­slu. ŮrÝfst vel Ý alls konar jarvegi, lÝka ■eim allra magrasta svo lengi sem pl÷nturnar of■orna ekki. Vaxa vel Ý vatni og fremur blautum jar­vegi. Pl÷ntur sem eru b˙nar a­ koma sÚr vel fyrir ■ola ■urrk mj÷g vel. Ůarf sˇlrÝkan vaxtarsta­, kÝmpl÷ntur drepast Ý skugga og vel ■roska­ir runnar deyja fljˇtt ef ■eir lenda Ý skugga undir hßv÷xnum pl÷ntum. ŮrÝfst vel Ý mj÷g sendnum jar­vegi. ŮrÝfst mj÷g vel vi­ sjˇinn. Pl÷nturnar vaxa fremur hŠgt. ١tt haf■yrninn sÚ oftast a­ finna me­ str÷ndum fram Ý nßtt˙runni, ■rÝfst hann vel inni Ý landi og ■olir allt a­ -25░C. Mj÷g skrautleg planta, er st÷ku sinnum rŠkta­ur, einkum Ý N-Evrˇpu vegna Štra aldinanna og til eru nokkur yrki undir nafni. ┤LeikoraĹ er form me­ miki­ af aldinum, rŠkta­ vegna skrautgildisins. Einstaklingar af ■essari ŠtkvÝsl hljˇta verulega athygli grˇ­rarst÷­va vegna nŠringarrÝkra aldina sinna, sem geta bŠtt almenna heilsu. Ůessi tegund er Ý samlÝfi me­ jar­vegsgerlum. Ůessir gerlar mynda hn˙­a ß rˇtunum sem binda nÝtur ˙r andr˙msloftinu. Sumt af ■essu nÝtri notar plantan sjßlf, en sumt nota pl÷ntur sem vaxa Ý nßgrenninu. Plonturnar mynda miki­ af rˇtarskotum, einkum ■egar ■Šr vaxa Ý sendnum jar­vegi. SÚrbřli. Ůa­ ■arf a­ rŠkta karl- og kvenpl÷ntur saman ef frŠ ß a­ ver­a til. Ůa­ er ekki hŠgt a­ greina hvort kyni­ er ß­ur en blˇmin springa ˙t, en ß blˇmstrandi pl÷ntum eru brum karlplantna keilulaga a­ vetrinum og ßberandi, en kvenblˇmin eru smŠrri og hn÷ttˇtt. Aldin eru Št bŠ­i hrß og so­in. Mj÷g au­ug af C-vÝtamÝni (120 mg per 100 g) og A-vÝtamÝni, ■au eru of s˙r fyrir smekk flestra ■egar ■au eru hrß. Notu­ til a­ b˙a til safa, sem inniheldur miki­ af vÝtamÝnum og er keimgˇ­ur. Ůa­ hefur aukist a­ aldinin sÚu notu­ Ý ßvaxtasafa, einkum ef ■eim er blanda­ saman vi­ a­ra ßvexti, vegna ■ess hve heilsubŠtandi ■au eru. Aldin sumra tegunda og yrkja (ekki teki­ fram hverra) innihalda allt a­ 9,2% olÝu. Aldinin eru m÷rg, sitja eftir endil÷ngum greinunum og eru um 5-8 mm Ý ■vermßl. Aldinin eru ekki eins s˙r eftir frost e­a su­u. Aldinin ■roskast frß sÝ­ari hluta september og hanga oftast allan veturinn ß pl÷ntunni, ef ■au eru ekki Útin af fuglum. Best er a­ nota aldinin fyrir frost ■ar sem brag­ og gŠ­i ■eirra versna fljˇtt vi­ frosti­.
     
Reynsla   ═ Lystigar­inum eru til nokkrir runnar, misgamlir, sumir mj÷g fallegir. ŮrÝfast vel. Ůolir vel sjßvarloft og seltu, er vind■olinn og nŠgjusamur.
     
Yrki og undirteg.  
     
┌tbrei­sla  
     
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Haf■yrnir
Lystigarður Akureyrar - Eyrarlandsstofa - Sími: 462 7487 - Netfang: gkb@akureyri.is